Psikolojik şiddet (duygusal şiddet), bir kişinin aşağılama, tehdit, korkutma, sürekli eleştiri, kontrol ve yalnızlaştırma gibi davranışlarla bir başkasının ruhsal bütünlüğüne, kendine güvenine ve özgürlüğüne zarar vermesidir. Fiziksel şiddet gibi görünür bir iz bırakmadığı için çoğu zaman fark edilmesi ve adının konması zordur; mağdur kişi bile yaşadıklarını “abartıyor muyum?” diye sorgulayabilir. Oysa psikolojik şiddet gerçek bir şiddet türüdür ve ciddi ruhsal sonuçlara yol açabilir. Bu yazıda psikolojik şiddetin nasıl anlaşılacağını, nasıl belgelenebileceğini ve neler yapabileceğinizi anlatıyoruz.

Şu anda kendinizi güvende hissetmiyorsanız: Acil bir tehlike varsa 112 Acil Çağrı'yı arayın. ALO 183 Aile, Kadın, Çocuk ve Engelli Sosyal Destek Hattı'ndan destek ve yönlendirme alabilirsiniz. Kadınlar, acil durumda tek dokunuşla ihbar gönderebilmek için KADES uygulamasını telefonlarına yükleyebilir.

Psikolojik şiddet nedir?

Kısaca: Psikolojik şiddet, sözlerle, tavırlarla ya da davranışlarla bir kişiyi sistemli biçimde korkutma, küçük düşürme, kontrol etme ve değersiz hissettirme halidir. Tek bir kırıcı söz ya da sıradan bir tartışmadan farklı olarak süreklilik ve güç dengesizliği içerir.

Psikolojik şiddet; romantik ilişkilerde, evlilikte, aile içinde, ebeveyn ile çocuk arasında ya da iş yerinde görülebilir. İş yerinde sistematik olarak uygulanan psikolojik baskıya mobbing de denir. Psikolojik şiddet çoğu zaman diğer şiddet türleriyle (fiziksel, cinsel ya da ekonomik şiddet) birlikte bulunur ve bazen onların habercisi olabilir.

Her ilişkide anlaşmazlık, kırgınlık ve öfke yaşanabilir. Sağlıklı bir çatışmada iki taraf da kendini ifade edebilir, özür ve onarım mümkündür. Psikolojik şiddette ise taraflardan biri sürekli olarak susturulur, korkutulur ve kendini suçlu hissetmeye zorlanır.

Evde psikolojik şiddete tanık olan çocuklar da bu ortamdan etkilenir. Doğrudan hedef alınmasalar bile sürekli gerginlik, bağırış ve korku içinde büyümek; çocuklarda kaygı, uyku sorunları, öfke patlamaları ya da içe kapanma gibi tepkilere yol açabilir. Bu nedenle çocukların güvenliği ve ruhsal ihtiyaçları da sürecin önemli bir parçasıdır.

Psikolojik şiddet nasıl anlaşılır? Belirtiler

Aşağıdaki davranışlar tekrarlayan bir örüntü halinde yaşanıyorsa psikolojik şiddetten söz edilebilir:

  • Aşağılama ve küçümseme: Hakaret etmek, başkalarının yanında alay etmek, görünüşünüzü, zekânızı ya da ailenizi sürekli eleştirmek
  • Tehdit ve korkutma: Terk etmekle, çocukları almakla, size ya da kendine zarar vermekle tehdit etmek; bağırmak, eşyaları kırmak
  • Kontrol: Telefonunuzu, mesajlarınızı, kıyafetlerinizi, kiminle görüştüğünüzü denetlemek; nereye gidip gidemeyeceğinize karar vermek
  • Yalnızlaştırma: Arkadaşlarınızdan ve ailenizden uzaklaştırmak, görüşmelerinizi sorun haline getirmek
  • Algıyı çarpıtma: Yaşanan olayları inkâr etmek, “Sen hep abartıyorsun”, “Öyle bir şey olmadı” diyerek kendi hafızanızdan şüphe etmenize neden olmak
  • Cezalandırıcı sessizlik: Uzun süre konuşmamak, yok saymak, sevgiyi ve ilgiyi bir ceza aracı olarak geri çekmek
  • Suçlama: Kendi öfkesinin ya da davranışlarının sorumluluğunu size yüklemek
  • Ekonomik baskı: Çalışmanızı engellemek, paranıza el koymak, temel ihtiyaçlarınız için izin almak zorunda bırakmak

Psikolojik şiddet gören kişide zamanla şu belirtiler ortaya çıkabilir: sürekli tetikte ve diken üstünde olmak, karşı tarafın tepkisine göre davranışlarını ayarlamak, kendine güvenin azalması, kendini suçlama, yoğun kaygı, uyku sorunları, umutsuzluk, çökkünlük ve sosyal hayattan çekilme.

Psikolojik şiddet neden olur ve neden fark etmek zordur?

Psikolojik şiddetin özünde çoğunlukla güç ve kontrol ihtiyacı vardır. Şiddet uygulayan kişinin geçmiş deneyimleri, öfkeyi yönetme güçlükleri ya da toplumsal cinsiyet kalıpları bu davranışları besleyebilir. Ancak hiçbir neden şiddeti haklı çıkarmaz ve sorumluluk her zaman şiddeti uygulayan kişidedir.

Psikolojik şiddeti fark etmek birkaç nedenle zordur:

  • Görünür bir iz bırakmaz; kişi kendi yaşadıklarını küçümseyebilir.
  • Genellikle yavaş yavaş başlar; sınırlar zamanla aşındığı için olan şey “normal” gelmeye başlar.
  • Şiddet dönemlerinin arasında sevgi dolu, pişmanlık gösterilen dönemler olabilir ve bu durum umudu canlı tutar.
  • Sürekli eleştiri kişinin kendi algısına güvenini sarstığı için “Belki de gerçekten ben hatalıyım” düşüncesi yerleşir.

Psikolojik şiddet nasıl kanıtlanır?

Psikolojik şiddet iz bırakmadığı için belgelemek zor görünebilir, ancak imkânsız değildir. Aşağıdaki adımlar, hem yaşadıklarınızı netleştirmenize hem de gerektiğinde hukuki süreçlerde işinize yarayabilir:

  • Tarihli kayıt tutun: Yaşanan olayları tarih, saat, yer ve söylenen sözlerle birlikte, olaydan kısa süre sonra yazın. Bu notları karşı tarafın erişemeyeceği bir yerde saklayın.
  • Yazılı iletişimi saklayın: Tehdit, hakaret ya da baskı içeren mesajların, e-postaların ve sosyal medya yazışmalarının ekran görüntülerini alın ve güvenli bir yerde yedekleyin.
  • Tanıkları not edin: Olaylara tanık olan aile üyeleri, arkadaşlar, komşular ya da iş arkadaşları olabilir.
  • Sağlık kayıtlarınızı biriktirin: Yaşadıklarınız nedeniyle bir hekim, psikiyatrist ya da psikologdan destek aldıysanız bu kayıtlar ruhsal etkilerin belgelenmesine katkı sağlayabilir.

Ses ya da görüntü kaydı almanın hukuki sınırları olabileceğinden bu konuda bir avukata danışmanız önemlidir. Türkiye'de 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun, şiddet tanımına psikolojik şiddeti de dahil eder. Bu kapsamda koruyucu ve önleyici tedbir talebi için kolluk birimlerine, Cumhuriyet başsavcılığına ya da aile mahkemesine başvurulabilir. Hukuki sürecin ayrıntıları kişiye ve duruma göre değiştiği için bir avukattan ya da bulunduğunuz ildeki baronun adli yardım bürosundan destek almanız önerilir. Burada verilen bilgiler genel niteliktedir, hukuki danışmanlık yerine geçmez.

Psikolojik şiddet görüyorsanız neler yapabilirsiniz?

  1. Yaşadığınızın adını koyun. Gördüğünüz davranışların psikolojik şiddet olduğunu kabul etmek, kendinizi suçlamayı bırakmanın ilk adımıdır.
  2. Güvenliğinizi değerlendirin. Tehditler artıyorsa, fiziksel şiddet başladıysa ya da kendinizi tehlikede hissediyorsanız güvenliğiniz her şeyin önündedir. Acil durumda 112'yi arayın, ALO 183'ten destek isteyin.
  3. Bir güvenlik planı yapın. Gerektiğinde gidebileceğiniz bir yer, önemli belgelerinizin (kimlik, banka kartı, sağlık belgeleri) bir kopyası ve güvendiğiniz kişilerin telefon numaraları hazır olsun.
  4. Yalnız kalmayın. Güvendiğiniz bir arkadaşınızla ya da aile üyenizle yaşadıklarınızı paylaşın. Yalnızlaştırma şiddetin gücünü artırır, destek ağı ise sizi güçlendirir.
  5. Karşı tarafı değiştirmeye çalışmak yerine kendinizi koruyun. Daha uyumlu olmak ya da “doğru” davranmak çoğu zaman şiddeti durdurmaz. Sınırlarınızı korumak ve destek almak daha belirleyicidir.
  6. Kendinize nazik davranın. Uyku, beslenme ve size iyi gelen küçük rutinler, yoğun stres altında ayakta kalmanıza yardımcı olur.

Bu tür ilişkilerin genel dinamiklerini anlamak için toksik ilişki nedir yazımızı da okuyabilirsiniz.

Ne zaman uzman desteği alınmalı, terapi nasıl yardımcı olur?

Psikolojik şiddet yaşadığınızı düşünüyorsanız destek almak için “yeterince kötü” olmasını beklemenize gerek yoktur. Özellikle sürekli kaygı, uykusuzluk, kabuslar, kendinizi değersiz ya da çaresiz hissetme, umutsuzluk veya kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeniz önemlidir. Kendinize zarar verme düşünceleriniz yoğunlaşırsa beklemeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Antalya'da ya da online yürütülen bireysel terapi, yaşadıklarınızı yargılanmadan anlatabileceğiniz güvenli bir alan sunar. Terapide öncelik güvenliğinizdir; ardından kendinizi suçlama, değersizlik ve algınıza güvenmeme gibi şiddetin bıraktığı izler üzerinde çalışılır. Uzun süreli şiddet travmatik stres belirtilerine yol açtıysa EMDR gibi travma odaklı terapiler yardımcı olabilir.

Şunu da bilmek önemlidir: Psikolojik şiddetin devam ettiği ilişkilerde çift terapisi genellikle ilk tercih değildir, çünkü ortak seanslar şiddete maruz kalan kişiyi daha fazla risk altına sokabilir. Bu nedenle önce bireysel destek ve güvenlik planlaması önerilir. Yaşadıklarınız sizin suçunuz değil ve yardım istemek bir güç göstergesidir.

Sık Sorulan Sorular

Psikolojik şiddet nasıl anlaşılır?

Sürekli aşağılama, tehdit, kontrol, yalnızlaştırma, algınızı çarpıtma ve cezalandırıcı sessizlik gibi davranışlar tekrarlayan bir örüntü halinde yaşanıyorsa psikolojik şiddetten söz edilebilir. Karşınızdakinin yanında sürekli diken üstünde hissetmeniz de önemli bir işarettir.

Psikolojik şiddet nasıl kanıtlanır?

Olayları tarihleriyle yazılı olarak kaydetmek, tehdit ya da hakaret içeren mesajları saklamak, tanıkları not etmek ve aldığınız sağlık desteğine ilişkin kayıtları biriktirmek yardımcı olabilir. Hukuki süreç için bir avukattan ya da baronun adli yardım bürosundan destek almanız önerilir.

Psikolojik şiddet için nereye başvurabilirim?

Acil bir tehlike varsa 112 Acil Çağrı'yı arayın. ALO 183 Aile, Kadın, Çocuk ve Engelli Sosyal Destek Hattı'ndan destek ve yönlendirme alabilirsiniz. Kadınlar KADES uygulamasını kullanabilir. Koruyucu tedbir için kolluk birimlerine, savcılığa ya da aile mahkemesine başvurulabilir.

Psikolojik şiddet gören biri terapiden nasıl fayda görür?

Terapi, yaşadıklarınızı yargılanmadan anlatabileceğiniz güvenli bir alan sağlar. Güvenlik planlaması, kendinizi suçlamanın azaltılması, özgüvenin yeniden inşası ve gerekirse travma belirtilerinin ele alınması terapinin başlıca hedefleri arasındadır.

Antalya’da Destek

Psikoloji Antalya Klinik Psikoloji Enstitüsü’nde, Konyaaltı ve Lara’daki ofislerimizde ya da online olarak çift ve aile terapisi hizmeti veriyoruz. Bu konuda bir uzmanla konuşmak isterseniz Çift ve Aile Danışmanlığı sayfamızdan ekibimizi tanıyabilir ya da doğrudan bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve bir uzman değerlendirmesinin yerini tutmaz.